ذكر شد . و ديگر ، در « معرفتْ » سابقهء فراموشى و نسيان مأخوذ است ؛ پس چيزى را كه ابتدائاً ادراك به آن متعلق شد ، گويند « علم » به او حاصل شد ؛ و چيزى را كه معلوم بوده و نسيان شد و ثانياً مورد ادراك شد ، گويند : « معرفتْ » به آن حاصل شد « 1 » . و عارف را از آن جهت « عارف » گويند كه متذكر اكوان سالفه و نشآت سابقه بر كَون مُلكى و نشئهء طبيعى خود شود . و بعضى از اهل سلوك مدعى تذكر عالَم « ذَرّ » هستند ، و گويند : اگر حجاب طبيعت كه موجب اين غفلت و نسيان است از پيش چشم سالك برداشته شد ، متذكر عوالم سابقه مىشود « 2 » . و بعض از اهل ذوق مىگفت : حقيقت معراج معنوى و روحانى تذكر ايام سلف است . ما وقتى كه به قهقرا متوجه احوال سابقهء خود شويم ، به اختلاف اشخاص ، هر كس تا وقتى از اوقات زندگانى خود را به ياد مىآورد و متذكر مىشود : يكى تا هفت سالگى ، يكى تا پنج يا سه سالگى ؛ و كمتر از اين نادر است كه كسى متذكر شود ؛ از شيخ الرئيس نقل كنند كه مدعى آن بوده كه اوّل زمان تولدش را به خاطر داشته ! مىگفت : ممكن است از اين بيشتر متذكر شد ؛ مثلًا متذكر ايامىشود كه در رحم مادر يا در صلب پدر بوده ، و همين‌طور جميع تطوراتى كه در مُلك نموده متذكر شود ، تا به قهقرا متذكر شود اكوان عالم [ تا ] ملكوت اعلى و جبروت را تا جبروت اعلى ، تا آن‌كه منتهى شود به تذكر از نشئهء علم ربوبى ، و اين تذكر حقيقت معراج است و غايت عروج روحانى است « 3 » ، انتهى بيانه . و اين مطلب خود اگر فى نفسه صحيح باشد ، ولى حقيقت معراج عبارت از اين رجوع قهقرايى بودن در مشرب رحيق عرفان درست نيايد و در مسلك اصحاب قلوب صحيح ننمايد . بلكه حقيقت معراج روحانى عبارت است از حركت معنويهء انعطافيه كه با آن تتميم

--> ( 1 ) - ر . ك : مجمع البحرين ، ج 5 ، ص 96 ، مادهء « عرف » ؛ التفسير الكبير ، ج 2 ، ص 205 ؛ شرح اصول الكافي ، صدر المتألّهين ، ج 1 ، ص 473 . ( 2 ) - التفسير الكبير ، ج 2 ، ص 205 ؛ شرح اصول الكافي ، صدر المتألّهين ، ج 1 ، ص 473 . ( 3 ) - ر . ك : تقريرات فلسفه ، امام خمينى قدس سره ، ج 3 ، ص 116 .